بررسي وضعيت بهداشت محيط شهرگرگان

نويسنده: محمد هادي مهدي نژاد
استاد راهنما: امير حسين محوي
استاد مشاور: سيمين ناصري
تاريخ دفاع: 1376/04/25
مدرك: كارشناسي ارشد مهندسي بهداشت محيط
دانشگاه: دانشگاه علوم پزشكي تهران، دانشكده بهداشت، مهندسي بهداشت محيط
چكيده: در اين پژوهش كه با هدف كلي بررسي وضعيت بهداشت محيط شهر گرگان در سال 1375 انجام شده، مسائل مختلف بهداشت محيط از جنبه هاي آشاميدني، فاضلاب، زباله، آلودگي هوا، سر و صدا، اماكن تهيه، توزيع و فروش مواد غذايي، مسكن، فضاي سبز و بيمارستانها مورد مطالعه قرار گرفته است در اين راستا شيوه كار در كليه زمينه ها بر اساس جمع آوري اطلاعات از نتايج مختلف و تكميل آنها بوسيله انجام آزمايشات گوناگون در زمينه هاي مورد بررسي بوده است كه نتايج بطور خلاصه بشرح زير بيان مي شود:
1- آب آشاميدني :
اولين شبكه لوله كشي در شهر گرگان در سال 1332با حفر سه حلقه چاه عميق و سه كيلومتر
لوله كشي و نصب 14 شير برداشت عمومي انجام گرفت كه بدنبال رشد فزاينده جمعيت و توسعه شهرنشيني نياز به منابع آبي افزايش يافت و منابع آبي جديدي در شهر گرگان در نظر گرفته شد، در حال حاضر منابع تامين آب شرب از طريق آبهاي سطحي(آبگير النگ دره و آبگير زيارت)، آبهاي زيرزميني شامل 23 حلقه چاه عميق و 9 چشمه مي باشد. متوسط آب توليدي در شبانه روز معادل 6/81561 متر مكعب است كه توسط 9 خط انتقال به مخازن و شبكه توزيع و تصفيه خانه هدايت
مي شوند، تصفيه خانه موجود فقط آب منتقل شده از رودخانه زيارت را مورد تصفيه قرار مي دهد و آب استحصالي از ديگر منابع آبي بدون تصفيه وارد شبكه توزيع مي گردد. شبكه لوله كشي شهر به چهار ناحيه تقسيم شده است و كليه مناطق شهر تحت پوشش شبكه لوله كشي قرار دارد، قطر لوله هاي بكار رفته در سيستم توزيع بين 50 تا 500 ميلي متر متغير است و نوع لوله ها از جنس آزبست كلاس C و D فولادي- آهن گالوانيزه و پلي اتيلن مي باشد. در داخل شبكه تعداد 6 مخزن به ظرفيت 25200 متر مكعب جهت ذخيره سازي آب وجود دارد كه در مناطق شهر استقرار دارند. همچنين در ايستگاه پمپاژ خرگوش تپه و گلها جهت انتقال آب از مخزن خرگوش تپه به مخزن كوي گلها و از آنجا به مخازن اداره آب و فاضلاب در نظر گرفته شده است. با بررسيهاي بعمل آمده توسط نگارنده مصرف سرانه آب در سال 1375 برابر 2/238 ليتر به ازاي هر نفر در روز برآورد شده است كه طي سالهاي 1383 و 1985 به ميزان 5/245 و 259 ليتر به ازاي هر نفر در روز خواهد رسيد، بر اساس آزمايشات كلرسنجي طي سال 1375، ميزان كلر باقيمانده در حد 8/47% بصورت مطلوب و 2/52% در حد نامطلوب بوده است.
همچنين طبق آزمايشات باكتريولوژيكي موجود در سال 1374، 6/82% نمونه هاي آب سالم، و 4/11% آلوده گزارش شده است و در سال 1375، 1/90% از نمونه هاي آزمايش شده سالم و 9/9% آلوده تشخيص داده شده كه بيشترين آلودگي در فصل پاييز اتفاق افتاده است از لحاظ كيفيت فيزيكي و شيميائي آب شهر بغير از چند مورد خاص، بقيه پارامترها در حد مطلوبي قرار دارد ولي در موارد خاص آنچه از آزمايشات استنتاج مي شود نشان مي دهد كه در چاهها ميزان بالاي سرب و كادميوم بترتيب 075/0 و 006/0 ميلي گرم در ليتر- در مخازن ميزان بالاي فسفات به ميزان 4/0 ميلي گرم در ليتر – سختي بالاي آب 370 ميلي گرم در ليتر و كمبود فلوئور كه در حد 5/0 ميلي گرم در ليتر بوده است از مشكلات عمده محسوب مي شود. همچنين بر اساس مطالعات انجام شده آب شرب شهر گرگان در دسته آبهاي بيكربناته قرار دارد.
2- فاضلاب :
در حال حاضر هيچگونه تحقيقات جامعي در زمينه فاضلاب شهر گرگان صورت نگرفته است ولي شواهد موجود و بررسيهاي بعمل آمده نشان مي دهد كه روش فعلي فاضلاب در شهر استفاده از چاههاي جاذب مي باشد و اكثريت خانوارها از اين روش استفاده مي نمايند. همچنين در سطح شهر جداول روباز جهت جمع آوري آب باران وجود دارد كه در بعضي از مناطق بدليل عدم گنجايش كافي در هنگام بارندگي فاضلابي از آهن سرريز شده است و در سطح خيابانها پخش مي گردد و مشكلات عديده اي را بوجود
مي آورد بخصوص آنكه بعضي از متصديان اماكن زباله هاي خويش را داخل اين كانالها مي ريزند، همچنين در كليه مناطق شهر بصورت پراكنده خانوارهاي ساكن فاضلابهاي حمام، آشپزخانه و دستشويي را بداخل اين جويها منتقل مي كنند، در سطح شهر گرگان دو مسيل اصلي جهت جمع آوري سيلاب و آب باران بنامهاي خشكه رودبار و طول چشمه وجود دارد كه فاضلاب بعضي از گرمابه ها و بيمارستانها بداخل آنها هدايت مي شود . بنابراين احداث شبكه جمع آوري فاضلاب واقعاً احساس
مي شود. از نظر كلي با بررسيهاي بعمل آمده توسط نگارنده و در نظر گرفتن ضريب 80% براي تبديل آب به فاضلاب در سال 1375 ميزان فاضلاب توليدي در شبانه روز معادل 28650 متر مكعب برآورد شده است.
3- زباله :
مرحله جمع آوري و حمل زباله يكي از مهمترين مراحل مديريت مواد زايد شهري مي باشد. در شهر گرگان در مرحله جمع آوري زباله در منازل توسط رفتگران با استفاده از گاريهاي دستي و ماشينهاي حمل زباله مجهز به كمپرسي استفاده شده و سپس كليه زباله هاي جمع آوري شده به 20 جايگاه نگهداري موقت زباله منتقل مي گردد، اين جايگاهها كاملاً غير بهداشتي بوده و هيچگاه ضدعفوني
نمي گردد. همچنين در بعضي از مواقع بدليل عدم ظرفيت كافي، زباله ها از درون به اطراف پخش مي شود، در مرحله آخر توسط 19 ماشين حمل زباله، كليه زباله هاي جمع آوري شده در جايگاههاي موقت به حمل دفع زباله منتقل و در آنجا تلنبار مي گردد. مركز دفن زباله در اين شهر كاملاً غير بهداشتي بوده و محل تجمع افراد دوره گرد و دامها مي باشد، همچنين بدليل نداشتن كوره هاي زباله سوز در بسياري از بيمارستانها، زباله هاي عفوني آنها به اين محل آورده شده و همراه با ساير زباله ها تلنبار مي گردد. از نظر كمي در سال 1375 در فصل پاييز ميزان زباله توليدي روزانه معادل 120 تن و در فصل بهار معادل 100 تن بوده است كه با در نظر گرفتن جمعيت شهر گرگان در اين سال بترتيب سرانه زباله معادل 643 گرم و 536 گرم به ازاء هر نفر در روز بدست مي آيد. همچنين بر اساس تحقيقات انجام شده در مورد كيفيت زباله هاي شهر ميزان مواد قابل فساد 7/85% كاغذ و كارتن 6/6% پلاستيك 2% پارچه و منسوجات 5/1% فلزات 08/0% شيشه 5/2% و چوب 9/0% بوده است.
4- وضعيت آلودگي هوا در شهر :
امروزه با رشد جمعيت، توسعه صنعتي و مصرف هر چه بيشتر منابع انرژي زا فسيلي زيانهاي حاصل از هواي آلوده در سرتا سر جهان در حال افزايش بوده و بدين ترتيب محيط زيست و سلامتي مردم را به مخاطره انداخته است، در شهر گرگان بمنظور بررسي آلودگي هوا تعداد سه ايستگاه جهت سنجش انتخاب گرديد و بر اساس سنجش ذرات معلق وCO انجام گرفت، نتايج حاصله نشان مي دهد كه ميران ذرات معلق بدست آمده در كليه ايستگاهها در حد استاندارد پايين تر بوده است، همچنين ميزان منواكسيد كربن در نمونه برداري لحظه اي در هر ساعت از حد استاندارد پايين بوده، بنابراين در ايستگاههاي مورد نظر مشكل خاصي در زمينه ذرات معلق و CO وجود نداشته است. نتايج حاصله نشان مي دهد كه شهر گرگان از نظر كيفيت هوا در حد مطلوب و در بعضي از مواقع بخصوص ساعت اوج ترافيك امكان افزايش آلاينده هاي هوا تا حد استاندارد وجود دارد، بطور كلي ميزان ذرات معلق در هواي شهر بين 8/204 تا 7/229 ميكروگرم در متر مكعب و ميزان CO لحظه اي بين 9 تا 25 ميلي گرم در ليتر در تغيير بوده است.
5- وضعيت سر و صدا در شهر :
در شهر گرگان با توجه به بار ترافيكي و شلوغي شهر تعداد 5 ايستگاه در نقاط مختلف جهت سنجش سر و صدا انتخاب گرديد و نتايج حاصله نشان مي دهد كه حداكثر مقدار تراز فشار صوت در كليه ايستگاهها بين 78 تا 86 دسي بل متغير بوده است كه بالاتر از حد استاندارد مي باشد و از نظر تعداد موارد اندازه گيري شده SPL، ايستگاه جرجان بيشترين سر و صدا را داشته و ايستگاههاي مازندران، چهار راه عباسعلي، شهرداري و فلسطين در تعادلهاي بعدي قرار دارند.
همچنين اندازه گيري Leq نشان دهنده تغييرات زيادي بر حسب دسي بلي در فركانس هاي مختلف مي باشد و از اين نظر ايستگاه جرجان، چهار راه عباسعلي، ميدان مازندران، ميدان فلسطين و ميدان شهرداري پر سر و صداترين مناطق مختلف شهر محسوب مي شود، كه لازم است با افزايش فضاي سبز، استفاده از مواد جاذب صدا و تعريض نمودن خيابانها ميزان آلودگي صوتي را كاهش داد.
6- اماكن تهيه، توزيع و فروش مواد غذايي و اماكن عمومي :
تعداد كل اماكن تهيه، توزيع مواد غذايي در شهر گرگان برابر 2177 باب مي باشد كه با بررسيهاي انجام شده تعداد 1007 باب (2/46%) بهسازي شده، تعداد 487 باب(1/13%) بهداشتي و تعداد 883 باب مغازه (5/40%) بصورت نامطلوب مي باشند، همچنين تعداد كل اماكن عمومي 1600 باب مي باشد كه 2/63% آن بصورت مطلوب و 8/36% آن بصورت نامطلوب بوده است در رابطه با رعايت ماده هاي آئين نامه مقررات مواد خوردني، آشاميدني، آرايشي و بهداشتي كمترين مورد مربوط به ماده سه اين آئين نامه يعني پوشيدن روپوش كار( به ميزان 31 درصد ) و بيشترين آن مربوط به ماده 9 يعني سنگ كاري كف مغازه به ميزان 6/99% بوده است كه كم بودن ماده 3 نشان دهنده عدم توجه به مردم به رعايت نظافت فردي و مسائل فرهنگي مي باشد.
7- بهداشت مسكن :
بر اساس بررسيهاي بعمل آمده مساحت شهر حدود 2600 هكتار مي باشد كه از اين مقدار، مساحت مسكوني به كل شهر برابر 7/30% و مساحت سرانه مسكوني برابر 2/44 متر مربع مي باشد. همچنين بر اساس آمارگيري نمونه (S) 2/22% ساختمانهاي مسكوني در اين شهر با آهن و آجر ساخته شده اند و ديگر مصالح از قبيل چوب، اسكلت فلزي و خشت مجموعاً 8/7% را شامل مي شوند، ضمناً 5/56% ساختمانهاي مسكوني شهر داري عمري كمتر از 15 سال و 9/31% داراي عمري بين 15 تا 30 سال و 10% نيز عمري بيش از 30 سال دارند در رابطه با بهداشت مسكن نتايج حاصله در فصل سوم نشان مي دهد كه در 31% واحدهاي مسكوني دفع فاضلاب بصورت غير بهداشتي بوده و در 45% آن نسبت مساحت اتاق به جمعيت خانوار رعايت نشده است و از حد استاندارد ( دچار متر مربع به ازاء هر نفر ) كمتر بوده است.
8- فضاي سبز:
مساحت كل فضاي سبز شهر گرگان معادل 3285813 متر مربع مي باشد كه از اين مقدار، پاركهاي داخل شهر برابر 40383 متر مربع، بلوارها و ميادين و قطعات سه گوش برابر 90548 متر مربع، ترمينال و محوطه جلوي شهرداري 5/4882 متر مربع باغات و پاركهاي جنگلي داخل محدوده استحفاظي شهر معادل 315 هكتار را شامل مي شود با در نظر گرفتن جمعيت شهر گرگان در سال 1375 سطح فضاي سبز به ازاء هر نفر برابر 6/17 متر مربع بدست مي آيد و از استاندارد مربوطه (15 متر مربع به ازاء هر نفر ) بالاتر است.
9- بهداشت محيط بيمارستان :
بطور كلي در شهر گرگان تعداد بيمارستان اعم از دولتي و خصوصي وجود دارد كه مساحتي معادل 63199 متر مربع از كل شهر را اشغال كرده است كه بدين ترتيب سطح سرانه درماني برابر 34% متر مربع بدست مي آيد. با بررسيهاي انجام شده مركز آموزشي درماني پنجم آذر حداكثر مساحت و بيمارستان مسعود حداقل مساحت را داراست. در رابطه با بهداشت محيط بيمارستانها گذشته از ناكافي بودن تعداد بيمارستانها با توجه به جمعيت منطقه مي توان گفت كه مشكل اصلي در زمينه دفع فاضلاب – بهسازي و سنگ كاري ديوار داخلي بيمارستان وضعيت نامناسب جمع آوري زباله و دفع بهداشتي زباله هاي عفوني و عدم رعايت بهداشت فردي در بين كارگران آشپزخانه مي باشد. همچنين به غير از مركز آموزشي درماني دزيابي، ديگر بيمارستانها فاقد دستگاه زباله سوز هستند.
بطور كلي با توجه به مطالب ارائه شده در اين تحقيق وضعيت بهداشت محيط شهر گرگان در حد مطلوبي قرار ندارد و اين مسئله بيانگر اين واقعيت است كه مشاركت بين بخشي و درون بخشي و همچنين مشاركت مردمي در سطح نسبتاً ضعيفي قرار دارد و نيازمند برنامه ريزي صحيح از سوي مشمولين و اجراي برنامه هاي تدوين شده در جهت بالا بردن شرايط محيطي و بهبود وضعيت بهداشتي تا حد استاندارد مي باشد.
كلمات كليدي: