بررسي وضعيت بهداشت محيط در شهر سنندج

نويسنده: ناصر رشادمنش
استاد راهنما: سيمين ناصري
استاد مشاور: محمود شريعت، كرامت اله ايماندل
تاريخ دفاع: 1375/02/26
مدرك: كارشناسي ارشد مهندسي بهداشت محيط
دانشگاه: دانشگاه علوم پزشكي تهران، دانشكده بهداشت، مهندسي بهداشت محيط
چكيده: شهر سنندج مركز استان كردستان با جمعيتي 000، 300 نفر و با وسعتي بالغ بر 5032 كيلومتر مربع ما بين 35 درجه و 11 دقيقه عرض شمالي و 47 درجه طول شرقي از نصف النهار گرينوچ قرار گرفته است. اين شهر با بارنگي بيش از 2 برابر معمول ميزان بارش ساليانه كشور (477 ميلي متر در سال) داراي آب و هواي مديترانه و نيمه خشك است.
در سنندج بدليل شرايط خاص توپوگرافي ( دره اي بودن)، حالت اينورژن ( وارنگي حرارتي) بطور معمول در طول سال بويژه در فصول پائيز و زمستان در آن رخ مي دهد كه مي تواند زمينه ساز آلودگي هوا باشد. همچنين شيوع ادواري بيماري التور در بين مردم و وجود بيماري مانند تيفوئيد و اسهال و ديگر مشكلات بهداشتي در سطح شهر به آن ويژگي خاصي داده است. از طرف ديگر نقش و اثر عوامل بهداشت محيطي از جمله كيفيت آب آشاميدني، نحوه جمع آوري و دفع فاضلاب و زباله، وضعيت مراكز تهيه و توزيع مواد خوراكي و اماكن عمومي، شرايط مسكن، وضعيت بهداشت محيط مدارس، ميزان سروصدا و وضعيت هوا در سطح شهرها بر سلامتي انسان و جامعه اي كه در آن زندگي مي كند ضرورت بررسي فاكتورهاي بهداشت محيطي را در شهرهاي مختلف ايران و از جمله سنندج مشخص و روشن مي سازد.
در اين تحقيق هدف اصلي : شناخت وضعيت بهداشت محيط شهر سنندج بوده است. كه براي دستيابي به آن همه عوامل بهداشت محيطي مورد بررسي قرار گرفتند و از طريق مشاهده، مطالعه و تستهاي آزمايشگاهي وضعيت پارامترهاي مورد نظر از ابعاد كمي و كيفي مشخص گرديد.
خلاصه مهمترين نتايج بدست آمده به صورت زير مي باشد :
1- آب آشاميدني : كيفيت باكتريولوژيكي آب آشاميدني شهر سنندج با توجه به آزمايش 60 نمونه آب طي دو ماه (آبان و آذر 1373) در حد قابل قبول و صد در صد نمونه ها قابل شرب بودند و در حال حاضر از اين نظر مشكلي وجود ندارد اما از نظر كيفيت شيميائي ميزان فلوئور با ميانگين mg/L 26/0 كمتر از استاندارد مربوط بوده ولي از نظر ديگر تركيبات شيميائي آب از جمله نيتريت و نيترات قابل شرب بوده است.
از نظر كميت آب در صورتيكه ظرفيت تصفيه خانه آشاميدني افزايش نيابد در آينده نزديك شهر با مشكل كمبود آب مواجه خواهد شد.
2- فاضلاب: حدود 95 درصد فاضلاب توليدي در شهر سنندج توسط لوله هاي سيماني و بتني جمع آوري شده و سرپوشيده است. سيستم جمع آوري فاضلاب در اين شهر بصورت مركب ( فاضلاب خانگي همراه با روان آبهاي ناشي از نزولات جوي جمع آوري مي شود) مي باشد. از نظر كيفيت شيميائي فاضلاب شهر سنندج، نتايج حاصل حاكي از آن بود كه از نظر COD, BOD5 بترتيب با ميانگين mg/L 5/245 و mg/L 504 تقريباً مشابه ديگر شهرهاي ايران است و از نظر PH كه حدود 6/7 بوده است مناسب براي تصفيه توسط سيستمهاي بيولوژيكي است. اما از نظر درجه حرارت با ميانگين 3/14 درجه سانتي گراد تا حدودي كمتر از ميزاني است كه ميكروارگانيسم بتوانند در آن در حد مطلوب تكثير و فعاليت متابوليتيكي انجام دهند. اساسي ترين مشكل فاضلاب در شهر سنندج تخليه آن بدون هيچگونه تصفيه اي به رودخانه قشلاق و استفاده از بخشي از آن براي آبياري و سبزيكاري در زمينهاي حواشي شهر مي باشد.
3- زباله : اين بررسي نشان داد كه متوسط ميزان توليد سرانه زباله در شهر سنندج در يك شبانه روز 784 گرم بوده كه كمي بيشتر از ميانگين توليد سرانه كشور است و حدود 68 درصد زباله را مواد آلي قابل فساد تشكيل مي داد. بطور متوسط در طول يك شبانه روز در شهر سنندج حدود 9 تن كاغذ و مقوا، 5/16 تن پلاستيك، 8 تن شيشه بصورت مواد زائد جامد توليد مي شود. دانسيته زباله در اين شهر 254 كيلوگرم در متر مكعب است. جمع آوري زباله در شهر سنندج بدو صورت انتقال مستقيم آن از محل توليد به محل دفع نهايي و استفاده از جايگاههاي موقت صورت مي گيرد و وجود 1 جايگاه موقت جمع آوري در سطح شهر حاكي از پاره اي مشكلات در مديريت جمع آوري و انتقال زباله است.
جمع آوري بطور روزانه از 4 تا 9 صبح و 1 تا 3.5 بعدازظهر مي باشد. محل دفع نهايي زباله در 15 كيلومتري جنوب شرقي سنندج قرار گرفته كه در مسير باد غالب بطرف شهر است. در اين محل زباله بطور بهداشتي دفن نمي شود و بدليل فقدان ذخيره خاك كافي و بي توجهي به اصول دفن بهداشتي زباله امكان آلودگي آبهاي سطحي و زيرزميني توسط شيرابه زباله وجود دارد.
4-مراكز تهيه و توزيع مواد خوراكي و امكان عمومي : مطالعه انجام شده مشخص نمود در شهر سنندج بستني فروشيها و چلوكبابيها با حدود 70 درصد مطلوب از وضعيت مناسبي برخوردارند ولي ديگر صنوف از جمله خواربار فروشيها ، ميوه و سبزي فروشي ها، فروشگاههاي گوشت قرمز و لبنيات فروشي ها هنوز كمتر از 60 درصد داراي وضعيت بهداشتي و قابل قبول بودند. از مشكلات جدي در ارتباط با اين مراكز عدم رعايت مسائل بهداشت فردي توسط متصديان است كه بر روي كيفيت مواد غذايي اثر منفي مي گذارند.
در خصوص اماكن عمومي نيز كمتر از 50 درصد آرايشگاههاي مردانه و بويژه زنانه در شهر سنندج از وضعيت مطلوب برخوردار و در مورد گرمابه ها حدود 60 درصد آنها داراي شرايط مطلوب بودند. از معضلات اصلي بهداشتي آرايشگاهها، عدم گندزدايي مرتب و مداوم ابزار كار و عدم استفاده از تيغ يكبار مصرف است كه با توجه به انتقال بيماريهاي مانند ايدز و هپاتيت B از طريق خون و قارچ هاي پوستي از طريق ابزار مورد استفاده در آرايشگاهها، گندزدايي آنها از اهميت خاصي برخوردار است. همچنين در آرايشگاههاي زنانه نيز مشكل استفاده از رنگهاي مو و ديگر مواد آرايشي غير مجاز مسئله اي است مي بايست مورد توجه جدي بازرسين بهداشت محيط قرار گيرد.
5- بهداشت محيط مسكن : اين بررسي نشان داد در شهر سنندج از نظر كيفيت مصالح ساختماني بكار رفته در ساختمان هاي مسكوني شهر در كل حدود 37 درصد خشتي و چوبي، 57 درصد آجر و تيرآهن و 6 درصد بلوك سيماني است. بيشتر از 85 درصد ساختمان منازل مورد بررسي از نظر نور، كف اتاق ها و ديوارها مشكل جدي نداشتند در حاليكه حدود 32 درصد از سقف منازل در مجموع نامطلوب بودند. از نظر نسبت مساحت اتاقهاي مسكوني به جمعيت استفاده كننده 57 درصد نامناسب بودند و در خيلي موارد دو خانواده در يك واحد مسكوني زندگي مي كردند. 100 درصد منازل مورد مطالعه داراي آب لوله كشي و 95 درصد آنها فاضلابشان وارد اگوي شهر مي شد. ضمناً در 24 درصد منازل نحوه
جمع آوري زباله نامطلوب بوده كه عمدتاًً مربوط به مناطق حاشيه نشين شهر بودند. در سنندج 28 درصد منازل فاقد حمام عستند و در مورد 72 درصد بقيه نيز تنها 55 درصد آنها داراي حمام بهداشتي مي باشند. در خصوص وضعيت توالت منازل در شهر سنندج 26 درصد از خانواده هاي از توالتهاي غيربهداشتي استفاده مي كنند. لازم به توضيح است كه در اين تحقيق 300 مسكوني بطور تصادفي در سطح شهر انتخاب گرديد و مورد بررسي قرار گرفتند.
6- بهداشت محيط مدارس : اين مطالعه نشان داد كه صد در صد مدارس شهر سنندج داراي آب آشاميدني سالم بوده و جمع آوري و دفع فاضلاب در آنها بصورت مناسب انجام مي گيرد. ولي از نظر جمع آوري زباله در 34 درصد از آنها مشكلاتي وجود داشت حدود 90 درصد كلاسهاي درس مدارس در شهر سنندج از نظر وضعيت نور، كف، سقف، تهويه طبيعي، زباله دان، ارتفاع كلاسها داراي وضعيت مناسب بودند. اما از نظر فضاي كافي در كلاس، وضعيت ديوار، فاصله رديف اول صندليها از تخته سياه و مخصوصاً توري پنجره نارسائي هاي جدي وجود داشت و در مواردي حدود 2 درصد كلاسها مطلوب بودند. حدود 69 درصد آبخوريها و 73 درصد دستشوئيها و توالت هاي موجود در مدارس داراي شرايط بهداشتي بودند.
7- سر و صدا : بررسي هاي انجام شده نشان داد در صورتيكه 75 دسي بل A، حداكثر ميزان قابل قبول صوت در سطح شهرها در نظر گرفته شود. در پاره اي اوقات در طول روز در مناطقي از شهر سنندج كه داراي ترافيك بالا و يا كارگاههاي صنعتي وجود دارد مشكل آلودگي صوتي (سروصداي ناخواسته) مطرح بود. بطوريكه از نظر Leq ( ميانگين تراز صوت در يك مدت زمان مشخص) در بعضي مواقع تا 85 دسي بل A بوده است. در چهار ايستگاهي كه در سطح شهر براي سنجش صوت در نظر گرفته شده بود و طي 64 بار سنجش تراز صوت كه در ساعات 11 صبح، 5 عصر، 9 شب و 2 بعد از نيمه شب انجام مي گرفت ( هر نوبت 10 دقيقه) در ساعت 11 صبح و 5 عصر ميزان Leq در 70 درصد موارد بيشتر از ميزان قابل قبول بوده است. ميزان تفاوت Leq در يك منطقه مسكوني در طول شب و روز 21 دسي بل A بود اين ميزان تفاوت را بايد سروصداي ناشي از تردد عابرين و رفت و آمد اتومبيلها و ديگر اصوات مصنوعي داشت.
8- هوا : مطالعات انجام شده مشخص نمود غلظت 24 ساعته گاز SO2 در هواي سنندج بين 77/53 تا 10/74 ميكروگرم در متر مكعب متغير بوده و ميانگين غلظت 24 ساعته آن 29/63 ميكروگرم در متر مكعب بوده است كه پائين تر از استاندارد بين المللي هواي آزاد است. در خصوص ذرات سياه كننده (Smoke) غلظت بين 4/27 تا 5/79 ميكروگرم در متر مكعب متغير بوده و ميانگين 24 ساعته آن 97/52 ميكروگرم در متر مكعب است كه در مقايسه با حداكثر مجاز 24 ساعته استاندارد بين المللي كمتر از آن است. در زمينه ذرات معلق هوا ( گرد و غبار ) در شهر سنندج غلظت ذرات بين 2/297 تا 9/577 ميكروگرم در متر مكعب متغير بوده و ميانگين غلظت ذرات معلق هوا در اين شهر 9/442 ميكروگرم در متر مكعب بوده كه تقريباً 2 برابر حداكثر مجاز استاندارد بين المللي است. از نظر گاز CO ( منوكسيدكربن) بررسي انجام دشه نشان داد كه در 90 درصد موارد اندازه گيري ميزان آن كمتر از حداكثر ميزان مجاز بوده است. لازم به ذكر است كه بررسي هواي شهر سنندج در آبان ماه سال 1374 انجام گرفت.
پيشنهادات
-توسعه شبكه لوله كشي و تامين آب مورد نياز ساكنين شهر با توجه به رشد جمعيت در سالهاي آينده.
-توجه به مشكلات كمبود فلوئور در آب آشاميدني و جبران آن بطريق ممكن در رژيم خوراكي مردم شهر.
-جلوگيري از آبياري سبزيجات توسط فاضلاب و تسريع در احداث تصفيه خانه فاضلاب.
-اجراي برنامه بازيافت زباله در شهر سنندج و حل مشكلات مربوط به جمع آوري، انتقال و دفع نهايي زباله در اين شهر. در اين خصوص حل مشكلات مربوط به زباله هاي عفوني بيمارستاني از اهميت ويژه و حياتي برخوردار است.
-آموزش متصديان مراكز تهيه و توزيع مواد خوراكي و اماكن عمومي جهت رعايت موازين بهداشتي بصورت اثرگذار.
-توسعه بيشتر فضاي سبز در سطح شهر در جهت كاهش آلودگي صوتي و آلودگي هوا و جلوگيري از تردد وسايل نقليه موتوري داراي نقص.
كلمات كليدي: