ارائه الگوي سيستم اطلاعات پژوهش سلامت براي ايران

نويسنده: ناهيد رمضان قرباني
استاد راهنما: مريم احمدي، فرحناز صدوقي
استاد مشاور: مصطفي قانعي، عليرضا ابدي
تاريخ دفاع: 1391/01/01
مدرك: دكتري مديريت اطلاعات بهداشتي درماني
دانشگاه: علوم پزشكي وخدمات بهداشتي درماني تهران، مديريت و اطلاع رساني پزشكي،
چكيده: مقدمه: در دهه اخير در كشورهاي در حال توسعه و كم درآمد مديريت به دليل نقصان اطلاعات، دچار چالش‏هاي اساسي شده است. فزوني پراكندگي داده‏‏ها، مفاهيم، مشاهده ضعيف بروندادها، برنامه هاي نرم‌افزاري مجزا و خودمدار نيز مزيد برعلت است. به منظور متعادل شدن فضاي تحقيقات در حوزه سلامت و ارتقاء آن، ايجاد بستري براي تعاملات در حوزه تحقيقات سلامت ضروري است. لذا در اين پژوهش سعي بر آن است كه ضمن بررسي تطبيقي سيستم ملي اطلاعات پژوهش در كشورهاي منتخب و همچنين بررسي وضعيت موجود كشور الگوي جامع براي سيستم اطلاعات پژوهش در حوزه سلامت ارائه شود.
روش پژوهش: مطالعه حاضر از نوع توصيفي ـ تطبيقي با رويكردي كيفي مي‏باشد كه در سال‏هاي 2011-2010 در ايران انجام شد. در زمينه الزامات سيستم ملي اطلاعات پژوهش كشورهاي آمريكا، استراليا، ژاپن، هلند و ايران مورد بررسي قرار گرفت. ابزار گردآوري داده چك ليست و منابع اطلاعاتي شامل مقالات، راهنماها و گزارش‌هاي و وب سايت‏هاي مربوطه بوده است. در نهايت، داده‏هاي گردآوري شده در قالب جداول تطبيقي، مورد توصيف و مقايسه قرار گرفتند. پس از مقايسه وجوه اشتراك و افتراق اين سيستم‌ها، الگو پيشنهادي اوليه در 6 محور اصلي و 2 محور فرعي طراحي گرديد، كه 5 محور اصلي و 2 محور فرعي الگوي مذكور از طريق پرسشنامه و با استفاده از آزمون دلفي به راي صاحب نظران گذاشته شد. مواردي كه كمتر از 50 درصد از صاحب نظران توافق داشته‌اند از الگو حذف، 50 تا 74 درصد مجددا به نظرسنجي صاحب نظران گذاشته شد و موارد 75 در صد و بالاتر از آن پذيرفته و در الگوي نهايي منظور شد. يك محور اصلي الگوي مذكوراز طريق راهنماي پرسشگري و با استفاده از بحث گروهي متمركز به راي پژوهشگراني كه داراي سابقه اجرايي بالاي 10 سال بوده و در معاونت پژوهشي دانشگاه علوم پزشكي شاغل بوده به بحث گذاشته شد. تمامي مصاحبه ها و بحث‏هاي گروهي ضبط شده و بلافاصله پس از اتمام آنها پياده گرديدند. فرآيند آناليز داده ها به طور همزمان و با استفاده از روش استراس و كوربين صورت پذيرفت.
يافته‏ها: الزامات سيستم ملي اطلاعات پژوهش سلامت بر اساس افتراق و اشتراك مختصات سيستم در كشورهاي منتخب در شش محور ساختار، محتوا، عناصر اطلاعاتي، روش‏هاي گردآوري اطلاعات، خدمات و قابليت‏ها و روش‏هاي انتشار اطلاعات مشخص گرديد. اعتبار پنج محور (ساختار، محتوا، روش‏هاي گردآوري اطلاعات، خدمات و قابليت‏ها و روش‏هاي انتشار اطلاعات) آن بر اساس آزمون دلفي و اعتبار يك محور آن (عناصر اطلاعاتي پايگاه ها) بر اساس بحث گروهي متمركز تعيين گرديد.
نتايج آزمون دلفي (مرحله اول و دوم) در خصوص الگو پيشنهادي اوليه نشان داد كه اين الگو با 151 مولفه مورد تاييد صاحب نظران قرار گرفت. در نهايت، الگوي پيشنهادي شامل پنج محور اصلي ساختار، محتوا، روش‌هاي گردآوري اطلاعات، خدمات و قابليت‌ها، روش هاي انتشار اطلاعات و دو محور فرعي سرويس جستجو و درگاه مورد تاييد صاحب نظران قرار گرفت. مهمترين نقاط قوت اين سيستم ارائه خدمات پژوهشي و آموزشي موثر و مفيد، ايجاد بستري براي بازار پژوهش، حفظ مالكيت معنوي و حقوقي پژوهش‌ها و مهمترين نقاط ضعف آن نپرداختن به پروتكل‌هاي امنيتي و مسائل فني و استانداردها بوده است.
همچنين بر اساس تجزيه و تحليل محتوايي داده ها در بحث گروهي متمركز، عناصر اطلاعاتي ضروري سيستم ملي اطلاعات پژوهش سلامت در 13 قالب كلي پايگاههاي اطلاعاتي سازمان، پژوهشگران، مجلات، كتب، مقالات، طرح هاي تحقيقاتي، پايان نامه ها و سه بخش: عناصر اطلاعاتي ضروري براي هر پايگاه، پاسخگويي به عناصر اطلاعاتي سيستم به شاخص‌هاي ملي در حوزه تحقيقات سلامت و پيشنهادات جهت بهينه شدن سيستم تبيين شدند.
نتيجه گيري: الگو نهايي ارائه شده شامل پنج محور اصلي ساختار، محتوا، روش‌هاي گردآوري اطلاعات، خدمات و قابليت‌ها، روش هاي انتشار اطلاعات و دو محور فرعي سرويس جستجو و درگاه كه جمعا شامل 151 مولفه مورد توافق صاحب نظران بوده همچنين عناصر اطلاعاتي موجود در پايگاههاي اطلاعاتي سيستم ملي شامل 240 عنصر اطلاعاتي است. اين سيستم روش‏ها و روندهاي مسيردهي علوم، ‌شناسايي محققين در رشته‏هاي مختلف، ‌يافتن تجهيزات يا امكانات، شناسايي نوآوري و نتايج فعاليت‏هاي پ‍ژوهشي، مديريت روند اعطاي بودجه تحقيقاتي،‌ توليد آمارها و گزارش‌ها، ‌ارزيابي پروژه‏ها و بررسي علم و علم سنجي، ترويج علم در جامعه و قراردادن منابع مالي در محل‏هاي مورد نياز را امكان‌ پذير مي‌سازد. به منظور تحقق سيستم ملي اطلاعات پژوهش سلامت و توسعه آن عزمي جدي و همگاني، تغييرفرهنگ و نگرش جامعه پژوهشي كشور در حوزه سلامت و همچنين بهبود وضعيت زير ساخت فناوري اطلاعات و ارتباطات كشور ضروري است.
كلمات كليدي: سيستم ملي اطلاعات پژوهش سلامت، سيستم اطلاعاتي، مجموعه داده ها، عناصر اطلاعاتي، اقلام اطلاعاتي