بررسي پيشگيري از اعتياد در كودكان، نوجوانان و جوانان و چگونگي مداخلات مربوط به آن

نويسنده: فريدون فرماني
استاد راهنما: عمران محمد رزاقي
استاد مشاور:
تاريخ دفاع: 1391/07/01
مدرك: دكتراي عمومي پزشكي
دانشگاه: علوم پزشكي وخدمات بهداشتي درماني تهران، پزشكي،
چكيده: اين پژوهش در واقع نتيجه و گزارشي همه جانبه و پژوهشي بالنسبه طولاني در زمينه اعتياد و راههاي پيشگيري از آن مي باشد، به سبب وجود امكانات شغلي و همچنين علاقه مندي و توجه به وضعيت معتادان «بخصوص اعتياد در جوانان و نوجوانان» برآن شدم تا در زمينه‌ي اعتياد به بررسي اين پديده شوم بپردازم و خداوند را سپاس مي‌گويم كه چنين توفيقي را نصيبم كرد.چون مطالعه و شناخت اعتياد و راههاي پيشگيري از آن را بدون توجه به مواد مخدر و مسائل آن، فاقد ارزش كافي ديدم، لذا با برنامه‌ريزي قبلي ابتدا به مفاهيم كلي اعتياد و انواع مواد مخدر در دو بخش جدا از هم در ابتداي اين تحقيق پرداخته شده است. سپس در بخش سوم علل و عوامل مؤثر بر اعتياد مورد بررسي قرار گرفته و در بخش چهارم كه نسبتاً جامع مي‌باشد موضوع پيشگيري از اعتياد و همچنين مهارتهاي زندگي مورد مطالعه و ارزيابي قرار گرفته و در بخش پنجم نيز كتاب Red Book ترجمه و سپس بر اساس اقتضائات فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي، سياسي،... Modified گرديده است.
مقدمه موضوع: بررسي پيشگيري از اعتياد در كودكان، نوجوانان و جوانان و چگونگي مداخلات مربوط به آن.
بيان مسئله و اهميت موضوع: سوء مصرف مواد مخدر يكي از مهمترين مشكلات عصر حاضر است كه گستره‌اي جهاني پيدا كرده است. مصيبتي كه ميليونها زندگي را ويران، و سرمايه هاي كلان ملي را صرف مبارزه و يا جبران صدمات ناشي از آن مي‌نمايد. هر روز به شمار قربانيان مصرف مواد مخدر افزوده مي‌شود و عوارض آن شامل اختلالات جسمي، روحي و رواني، خانوادگي، فرهنگي، اقتصادي، اجتماعي و ... مي‌باشد كه سلامت جامعه را بيشتر مورد تهديد قرار مي‌دهد. بيماري اعتياد و مشكلات ناشي از آن در زمره يكي از شديدترين معضلات جوامع محسوب مي‌شود و لطمات و زيانهاي ناشي از آن به مراتب بيش از ديگر معضلات اجتماعي مي‌باشد. اين واقعيت كه اطلاعات ما در زمينه مسايل مربوط به مواد مخدر و سوء مصرف آن، معتادان و بالاخره پيشگيري با اين بليه عظيم اجتماعي و جهاني، بسيار سطحي و ابتدايي و غير واقعي است در آن شكي نيست، زيرا بيشتر مطالعات، تحقيقات و ارزيابي هاي ما در اين خصوص، تكيه بر تجربه فردي و گروهي و در نهايت بر نتايج مطالعات تك بعدي است. لذا بايستي يك بازنگري جدي و انتقادي به كاركرد و عملكرد ما در امر مبارزه با اعتياد، سوء مصرف مواد و قاچاقچيان مواد مخدر صورت گرفته و به مقابله و پيشگيري از گسترش چنين مسأله چند بعدي و جهاني پرداخت، زيرا مبارزه و پيشگيري از چنين معضلي از توان فرد و يا از توان يك سازمان و نهاد ويژه خارج است. بنابراين با توجه به موارد مذكور بايد كاستي‌ها و نارسايي‌هاي موجود در اقدامات و فعاليت‌هاي اجرايي با مسأله مورد توجه قرار دهيم كه از جمله آن، ناهماهنگي بين گروهها، نهادها و سازمانهاي مرتبط با مسأله، عدم بهره مندي بهينه از توانايي‌هاي جامعه در مقابله با اعتياد، نارسايي در پيام رساني و بهره يابي از ابزارهاي پيام رساني مي باشد. بنابراين با توجه به عظمت راه، جدي بودن تصميمات در امر مبارزه و پيشگيري از اعتياد ضرورت دارد تا راهكارهايي در سطح راهبردي و اجرايي از سوي محققان و صاحب نظران ارائه شود. از اين رو معضل اعتياد بخاطر وجود ابعاد گوناگون آن و نيز به دليل گستردگي پيامدها و عوارض اين ناهنجاري اجتماعي و فردي، مشكلي است كه بايد در سطح ملي و فراملي مورد توجه قرار گيرد، طبيعي است براي حل نسبي چنين معضلي برنامه ريزي جامع و همه جانبه لازم است و مشاركت تمام اقشار و نهادهاي اجتماعي، انتظامي، قضايي و درماني را مي‌طلبد. مواد مخدر يك پديده چند وجهي است كه همه اركان اساسي جامعه را تحت تأثير قرار مي‌دهد و مبارزه با آن نيز مستلزم به كارگيري همه ظرفيت هاي موجود است. اعتياد يك واقعيت تلخ و انكارناپذير است و هيچ فرد يا خانواده‌ي نمي‌تواند اطمينان داشته باشد كه از آسيب هاي اجتماعي مواد مخدر مصون است. بيش از يك قرن است كه معضل خانمان سوز اعتياد بطور فزاينده‌اي رواج يافته است و در حال حاضر در كنار برخي از آسيب‌هاي جدي اجتماعي يكي از بزرگترين تهديدات جامعه بشري محسوب مي‌شود، تهديدي خطرناك و نگران كننده كه قادر است ساختار سياسي، اقتصادي و حريم امنيتي كشور و توسعه و سلامت افراد جامعه را بطور جدي به خطر بياندازد، بيش از هر قشري در جامعه، جوانان زخم خورده اين مسأله و معضل خانمان سوز مي‌باشند. لذا مي‌شود با ايجاد تعادل بين اقدامات مقابله با عرضه و كاهش تقاضا، تشديد حفاظت از كليه مرزهاي زميني، هوايي و دريايي، افزايش ضريب امنيت عمومي جامعه و كاهش ضايعات و تلفات انساني و حفظ پويايي و اثر بخش نمودن قوانين تا حدي به مبارزه با اين پديده برخاست. بنابراين با توجه به عدم پاسخگويي قوانين و مقررات مصوب و نيز عدم اجراي درست و دقيق و قطعيت اجراي همين قوانين نارسا، نگرش غير علمي به موضوع اعتياد، اتخاذ سياست نادرست در مقابله با اين پديده شوم و برخوردي صرفاً سركوبگرانه، قهر آميز و فيزيكي كه نه تنها اين معضل را از بين نبرده، بلكه آمارهاي تكان دهنده نشان دهنده افزايش تعداد معتادين مي‌باشد، لذا پيشگيري از اين معضل خانمان سوز بيش از پيش لازم به نظر مي‌رسد. متأسفانه تا به حال در بحث پيشگيري از اعتياد يك تحقيق همه جانبه صورت نگرفته است بلكه عمدتاً بحث‌هاي پراكنده‌اي در رابطه با اين موضوع صورت گرفته است كه محدوده آن بيشتر بحث‌هاي اجتماعي است. لذا اين امر، راهكارها و تدابير همه جانبه را در راستاي پيشگيري از اعتياد، بيش از پيش مي‌طلبد. مطالعات نشان مي‌دهد كه شيوع و بروز سوء مصرف مواد مخدر و اختلالات مربوط به آن در كشور ما در حال افزايش است، بطوريكه نرخ رشد اعتياد ساليانه 8% و بيش از سه برابر نرخ رشد جمعيت (2.6%) برآورد گرديده است. (خانم دكتر رحيمي موقر، آ- 1381)بر اساس يك مطالعه ارزيابي سريع اعتياد در شش محله از تهران (دكتر رزاقي، ع- 1381) عنوان گرديد كه حدود 8% از مردان بالاي سن 15 سال در تهران معتاد به مواد مخدر مي‌باشند و 3 برابر اين ميزان نيز مصرف كننده مواد مخدر مي‌باشند. زنان مصرف كننده مواد در اين مطالعه يك دهم تا يك بيستم جمعيت مردان مصرف كننده برآورد گرديدند. در مطالعه مذكور شايعترين گروه سني معتادان، 25 تا 29 سال ذكر گرديد و در بيشتر محلات ترياك و هروئين تقريباً به يك نسبت مصرف شده‌اند. مطالعات پراكنده در سالهاي اخير، هم كاهش سن آغاز مصرف مواد و هم تغييرات وسيع در الگوي مصرف را بيان مي‌دارند. آنچنانكه ميزان مصرف هروئين و يا كراك و شيشه با رشد چشمگيري همراه بوده است و نيز نرخ افزايش رشد تعداد مصرف كنندگان زن بيشتر از مردان بوده است. مهاجرت گسترده به شهرها در طول دو دهه اخير در ايران و پيدايش مناطق وسيع با ويژگي حاشيه شهري (حتي در درون شهرها و بصورت سكونت گاههاي غير رسمي)، موجب گرديده است تا اعتياد يكي از پديده هاي شايع و بسيار تأثيرگذار در اينگونه نواحي باشد. طبعاً اعتياد اين نواحي به ساير مناطق شهري نيز تسري يافته، بصورت الگويي نامناسب در تمام مناطق استقرار يافته است. از طرفي بدليل عوارض اجتماعي، فقر و حاشيه نشيني، علاوه بر مصرف مواد، مصرف پر خطر (اعتياد تزريقي) و رفتارهاي پر خطر نيز در اين مناطق رايج است، ضمناً به دليل نرخ بالاي زاد و ولد در اين مناطق و پر شمار بودن جمعيت نوجوان و جوان در معرض خطر، نياز فوري به پيشگيري اوليه و كاهش آسيب، خصوصاً براي جلوگيري از ابتلاي نسل جوانتر در حد اورژانس كاملاً ضروري مي‌باشد. علي رغم تلاش‌هاي كمابيش جامع نگر در مواجهه با معضل اعتياد و مقابله با اثرات ويرانگر آن، چون بخش عمده‌اي از اين راهبردهاي درماني معطوف به تحقيقات و پژوهشهاي كشورهايي با ساختارهاي اجتماعي ـ فرهنگي به كل متفاوت از جامعه ايراني بوده است با نگاهي گذرا به آمارهاي منتشر شده، عدم كاميابي سياست گذاران اين عرصه را به خوبي نمايان مي‌كند.رويكردهاي جاري عمدتاً يكسو نگرانه و تك بعدي هستند زيرا ارزيابي‌ها، روش‌هاي استنتاجي و همچنين نحوه بهره برداري از بازخوردهاي تحقيقات منبعث از دستورالعمل هايي است كه در يك جامعه آماري خاص و در زيست بوم كاملاً مشخصي قابليت اجرايي دارند و عدم توجه به مختصات تاريخي، اخلاقي، فرهنگي، خانوادگي، سياسي و ... همه تلاشها را محكوم به شكست مي‌كند.مطالعه حاضر تلاشي است نسبتاً جامع براي توجه دادن دست اندركاران اين عرصه (پيشگيري-درمان ـ نگهداري) به پيچيدگي و چندوجهي بودن اين پديده و همچنين راهنماي خوبي است براي نحوه طبقه بندي جامعه آماري خاص گروه معتادان. در اين مطالعه روشهاي مفيدي براي نحوه بازانديشي و مداقه در زيرگروههاي وسيع اجتماعي ارائه گرديده است كه با كاربست مطالعات آماري موجود و همچنين تهيه آمارهاي دلخواه و مرتبط با طبقه بنديهاي ايجاد شده در چارچوب جامعه ايراني، اثر بخشي و دقت علمي قابل قبولي به دست خواهد آمد.در مسير مطالعه حاضر تنوع ديدگاهها و چشم اندازها و دقّت در الگوهاي طبقه بندي و توجه به زيروبم خصوصيات منحصر بفرد هر جامعه آماري مخاطب راهنماي مناسبي است براي پرهيز از در افتادن در مطلق انديشي و روشهاي متصلب. انباشتگي و درآميختن همه تحقيقات و مطالعات موجود با قبول همه نيت‌هاي خيرخواهانه در پس آنها اذهان متوليان را دچار نوعي سوء هاضمه عقلي نموده است. اين طرح كمكي است براي تفكيك عالمانه و روشنمند تحقيقات و استفاده بجا و مؤثر از هريك از موارد پژوهشي. براساس اطلاعات اپيدميولوژيك. مقتضيات خاص جامعه ايران مي‌توان با كاربست روشهاي ابداعي (مأخوذ از طبقه بنديهاي جديد) و انطباق متون علمي ـ پژوهشي با ساختارهايي ويژه گروههاي آماري به مقابله با اين معضل اپيدميولژيك بپردازيم.يكي از اهداف كتاب Red Book كمك به درك عمومي در خصوص دلايل سوء مصرف مواد و پيشگيري از بروز آن است. مصرف مواد اثرات و عواقب جدي در منازل، مدارس و اجتماع دارد. از ديد NIDA استفاده از تمام داروهاي غير مجاز و استفاده نامناسب از داروهاي مجاز، سوء مصرف مواد محسوب مي‌شود. علم پيشگيري در سالهاي اخير برنامه هاي فوق العاده‌اي را تهيه كرده است و بسياري از مداخلات پيشگيري در زندگي واقعي امتحان شده‌اند بنابراين مي‌تواند به سادگي در جامعه استفاده شود اين كتاب جديدترين اطلاعات را در پيشگيري از سوء مصرف مواد در بين كودكان و بزرگسالان را ارائه مي‌دهد. اين كتاب يك راهنما بر اساس مطالعات تحقيق محور براي والدين، مربيان و رهبران اجتماعي مي‌باشد كه شامل اصول بروز شده، سؤال و جواب‌هاي جديد اطلاعات برنامه‌هاي جديد و منابع و مرجع هاي پيشرفته مي‌باشد. والدين، مربيان و همچنين رهبران اجتماعي مي‌توانند از اصول پيشگيري ارائه شده در Red Book در جهت كمك به روشهاي فكركردن، برنامه ريزي، انتخاب و همچنين ارائه برنامه هاي پيشگيري از مواد مخدر در حوزه هاي اجتماعي استفاده كند.
كلمات كليدي: