بررسي كمي وكيفي فاضلابهاي سطحي شهر باختران

نويسنده: سيد مرتضي باقري باوندپوري
استاد راهنما: محمود شريعت
استاد مشاور: عليرضا مصداقي نيا، محمود شريعت، محمود اسدي، سيمين ناصري،كرامت اله ايماندل
تاريخ دفاع: 1369/01/01
مدرك: كارشناسي ارشد
دانشگاه: دانشگاه علوم پزشكي تهران، بهداشت و انستيتو تحقيقات بهداشتي، مهندسي بهداشت محيط
چكيده: شهر باختران مركز استان باختران در محدوده اي از طول جغرافيائي 47 درجه تا 47 درجه و 10 دقيقه شرقي و از عرض جغرافيائي 34 درجه و 18 دقيقه تا 34 درجه و 24 دقيقه شمالي واقع شده است. شهر باختران از سمت شمال و جنوب به ارتفاعات محدود گرديده است و رودخانه قره سو كه در خط القعر بين اين ارتفاعات جاري است، عملا شهر را به دو قسمت شمالي و جنوبي تقسيم مي نمايد.
ارتفاع شهر نسبت به سطح دريا در قسمت شمالي بني 1340 متر در دامنه ارتفاعات شمالي تا 1300 متر در ساحل رودخانه قره سو و در قسمت جنوبي بين 1460 متر در دامنه جنوبي تا 1300 متر در ساحل رودخانه قره سو تغيير مي كند. جمعيت اين شهر در حال حاضر حدود 750000 نفر مي باشد (آمار ستاد بسيج اقتصادي باختران). ميانگين بارندگي سالانه باختران حدود 462 ميليمتر، حداكثر مطلق درجه حرارت 44 درجه سانتيگراد و حداقل آن 27– درجه سانتيگراد و مقدار رطوبت نسبي در فصل تابستان حدود 30 درصد، در فصل پائيز حدود 60 درصد، در فصل زمستان حدود 75 درصد و در فصل بهار حدود 50 درصد است
در شهر باختران دفع فاضلاب خانگي از طريق تخليه در چاه هاي جذبي بعلت سنگي بودن زمين در قسمتهاي مرتفع شهر و بالا بودن سطح آب زيرزميني در قسمتهاي پست تر عملي نبوده است. لذا از قديم الايام فاضلابهاي شهر از طريق ايجاد نقب ها و مجاري متعدد جمع آوري و به رودخانه قره سو تخليه مي گرديده است. در حال حاضر عملا كليه فاضلابهاي سطحي و خانگي باختران مستقيما و يا از طريق رودخانه آبشوران به رودخانه قره سو تخليه مي شود. پس از ايجاد طرح كامل شبكه جمع آوري فاضلاب نيز اجبارا بايد فاضلاب جمع آوري شده را پس از تصفيه كامل به رودخانه قره سو تخليه كرد. لذا اين رودخانه بعنوان آب پذيرنده فاضلاب تصفيه شده در آينده نيز اهميت خاصي دارد. كيفيت آب رودخانه قره سو قبل از ورود به شهر باختران نسبتا خوب است. ولي ضمن عبور از شهر و اضافه شدن فاضلابهاي شهري به آن از طريق نقب ها و مجاري متعدد در طرفين رودخانه همچنين از طريق رودخانه آبشوران و چشمه هاي طاقبستان كيفيت آن بشدت خراب مي شود. يكي از هدفهاي اصلي اين پايان نامه ‌آن است كه از آلودگي آب رودخانه قره سو جلوگيري شود و بدين منظور بايد اولا از ورود مستقيم و غير مستقيم كليه فاضلابهاي شهري و صنعتي تصفيه نشده به اين رودخانه جلوگيري كرده و اين فاضلابها را از طريق شبكه و مجاري مناسب جمع آوري نمود. ثانيا كليه فاضلابهاي جمع آوري شده را بايد مورد تصفيه قرار داد تا فقط فاضلابهاي تصفيه شده و كلرزده به رودخانه قره سو تخليه گردد.
آبشوران رودخانه كوچكي است كه از بهم پيوستن چند چشمه تشكيل شده و پس از عبور از شهر باختران به رودخانه قره سو مي ريزد. در گذشته نسبتا دور كه باختران شهري كوچك بود و جمعيت آن از يكصد هزار نفر تجاوز نمي كرد، تمام آب سرچشمه هاي آبشوران در آن جاري بود و مختصر فاضلابي كه در آن تخليه مي شد، در مقايسه با دبي رودخانه نسبتا ناچيز بود و لذا رودخانه فرصت داشت كه بر اثر اكسيژن گيري طبيعي پس از طي مسيري بعلت خودپالائي دوباره كيفيت خود را بازيابد. ولي بتدريج و همگام با توسعه شهر و افزايش جمعيت دو عامل مهم در جهت خراب كردن كيفيت آب اين رودخانه پديد آمد كه عبارتند از :
عامل اول– تقليل آب رودخانه بر اثر برداشت آب از سرچشمه هاي آن براي تامين قسمتي از آب مورد نياز شهر.
عامل دوم– افزايش مقدار فاضلاب تخليه شده به اين رودخانه بر اثر افزايش جمعيت و افزايش مصرف سرانه آب.
جمع اين دو عامل با تشديد روند افزايش جمعيت در سالهاي اخير در خراب كردن كيفيت آب رودخانه آبشوران اثر كرد، بطوريكه در حال حاضر مقدار آبي كه در رودخانه قبل از ورود به شهر جاي است در مقايسه با مقدار آن آب بعد از خروج از شهر بسيار ناچيز شده و آنچه در خروجي اين رودخانه از شهر جاري است بيشتر فاضلاب است. بعبارت ديگر رودخانه آبشوران عملا به فاضلاب روي اصلي شهر تبديل گشته است.
موضوع آلودگي آب رودخانه هاي قره سو و آبشوران و منابع آب زيرزميني مخاطرات بهداشتي مجاري رو باز فاضلاب و مصرف سبزيجات آلوده مزارعي كه با فاضلاب همين مجاري رو باز و از جمله رودخانه آبشوران آبياري مي شوند، و شيوع بيماري هاي واگير و خطرناك ناشي از مصرف آب و سبزيجات آلوده و كراهت منظر محيط و بوي بد و نامطبوع فاضلاب خام عبوري از مجاري روباز بعلت عدم وجود شبكه جمع آوري فاضلاب در شهر باختران امروزه بصورت يكي از مسائل حاد براي ساكنين آن درآمده است. و اثرات زيانبار آن را بايد از آمار بيماريهاي گوارشي و انگلي ساكنين اين شهر و شهرها و روستاهاي پائين دست استنباط نمود، زيرا رودخانه قره سو يكي از منابع تامين كننده بخشي از آب آشاميدني شهر باختران و مورد استفاده هاي مختلف ساكنين شهرها و روستاهاي پائين دست نيز قرار مي گيرد.
علاوه بر مسائل كيفي آب رودخانه هاي قره سو و آبشوران موضوع فاضلابهاي سطحي شهر باختران شامل فاضلابهاي سطحي حوضچه درون شهري و روانابهاي سطحي حوضه هاي برون شهري رودخانه هاي مذكور نيز يكي از مشكلات عمده شهر باختران مي باشد كه همه ساله سيل ناشي از طغيان اين رودخانه ها موجب وارد آمدن خسارات فراوان به اماكن تاسيسات شهري و مناطق مسكوني شده و بعضا تلفات جاني نيز به وجود آورده است.
موقعيت جغرافيائي شهر به گونه اي است كه روانابهاي سطحي كوههاي شمالي و جنوبي بطرف شهر جاري مي شود. مسيلهاي طبيعي موجود درشهر و اطراف آن اين سيلابها را به رودخانه قره سو هدايت مي كنند. درمناطقي از شهر كه مسيلهاي مشخص وجود ندارد و هنوز ساخت و ساز نشده است. آبراهه ها آبهاي سطحي را در اراضي پخش مي كنند، و در مناطقي از شهر نيز بعلت عدم وجود مجاري مناسب در مواقع بارندگي بخش هاي از شهر دچار آب گرفتگي شده و عبور و مرور مختل مي گردد.
حوضه آبريز آبهاي سطحي شهر باختران كلا حدود 51420 هكتار است كه پس از كسر سطح شهر در محدوده سال 1370 كه معادل 6340 هكتار است. حوضه برون شهري آبهاي سطحي شهر باختران حدود 45080 هكتار خواهد بود، كه بيش از 7 برابر حوضه درون شهري آبهاي سطحي است. بدليل وجود همين حوضه هاي برون شهري است كه شهر باختران هميشه در معرض خطر سيلابها قرار دارد.
مسيلهاي طبيعي موجود مي توانند مقداري از آبهاي سطحي را از شهر دور كرده و به رودخانه قره سو هدايت كنند، ولي اكثر مقاطع موجود، بارندگي با دوره بازگشت بيش از دو سال را نمي توانند از خود عبور دهند و بنابراين سيلابها مخاطرات جدي براي شهر در بر خواهند داشت.
اين مسيلها كه جزء خطوط جمع كننده اصلي فاضلابها سطحي شهر هستند و ساير خطوط جمع كننده اصلي شهر علاوه بر فاضلابها سطحي حوضه درون شهري، سيلابهاي حوضه هاي برون شهري را نيز به رودخانه قره سو هدايت مي كنند.
بدليل عدم وجود اطلاعات هيدروكليماتولوژي كامل منطقه تعين مقادير واقعي و دقيق سيلابهاي ورودي ناشي از حوضه هاي برون شهري به شهر باختران غيرممكن است. بنابراين در محاسبات جهت اصلاح مسيلها و يا طراحي كانالهاي جديد مقادير تقريبي رواناب آنها براساس اطلاعات هيدروكليماتولوژي حوضه درون شهري و با استفاد از روشهاي مختلف تجربي برآورده شده است.
در اين پايان نامه ضمن بررسيهاي لازم، حوضه ها ي درون شهري به 38 حوضه فاضلاب گير بزرگ و كوچك و حوضه هاي برون شهري به چهار حوضه اصلي تقسيم شده و براي هر يك از حوضه هاي درون شهري و برون شهري با استفاد از روشهاي مختلف هيدرولوژي، حجم فاضلابهاي سطحي و روانابهاي ناشي از بارندگيها برآورده شده و با مدنظر قراردادن مسيلها و مجاري موجود برحسب مورد مجاري جديد تعيين و طراحي شده است تا حتي الامكان بخشي از مشكلات شهر در ارتباط با فاضلابهاي سطحي شهر و سيلابها حوضه هاي برون شهري و خطرات ناشي از آن مرتفع شود.
كلمات كليدي: