بررسي ميزان تجمع فلزات سنگين در رسوبات سطحي خورخوران( محدوده منطقه حفاظت شده حرا)

نويسنده: غلامعباس رضائي
استاد راهنما: سيمين ناصري
استاد مشاور: كاظم ندافي، جعفر نوري، بنفشه گلستان
تاريخ دفاع: 1381/10/15
مدرك: كارشناسي ارشد مهندسي بهداشت محيط
دانشگاه: دانشگاه علوم پزشكي تهران، دانشكده بهداشت، مهندسي بهداشت محيط
چكيده: از ميان انواع مختلف مواد آلاينده، فلزات سنگين بعلت اثرات سمي در محيط و تجمع زيستي در گونه هاي مختلف آبزيان و ايجاد پديده بزرگنمايي زيستي در زنجيره هاي غذايي از اهميت ويژه اي برخوردارند. اين فلزات در نتيجه فرآيندهاي مختلف به اكوسيستم هاي آبي منتقل مي شوند. مناطق دريايي نزديك ساحل و همچنين منطقه خورها و مصب ها از جمله محيط هايي هستند كه به طور خاص تحت تاثير گستره وسيعي از آلاينده هاي ناشي از فعاليت هاي انساني در مناطق ساحلي قرار مي گيرند. خورخوران در شمال غربي جزيره قشم و در منطقه حفاظت شده حرا نيز از اين قاعده مستثني نبوده بطوري كه امروزه شديداً در معرض تهديدهاي روزافزون آلودگيهاي شهري و صنعتي ايجاد شده از كانونهاي پيرامون خود واقع شده و از اين حيث ادامه حيات آن در معرض مخاطرات جدي است. اين منطقه بواسطه ويژگيهاي منحصر به فرد خود و نيز حساسيت به آلودگي و تهديد از جانب منابع آلوده ساز همجوار، بعنوان منطقه حساس دريايي معرفي شده است. از طرفي با توجه به اهميت منطقه، از عنوان جهاني "ذخيره گاه زيست كره" نيز برخوردار بوده و مورد توجه كنوانسيون جهاني تنوع زيستي قرار دارد. بنابراين پژوهشهايي كه در رابطه با بررسي آلاينده ها در اكوسيستم هاي آبي منطقه انجام مي گيرد از ديدگاه سلامتي و بهداشت عمومي،و نيز پيشگيري از نابودي آبزيان و تداوم حيات
زنجيره هاي غذايي در اين اكوسيستم ها و هم از نظر كاهش بار آلودگي هاي ورودي به اين مناطق از اهميت ويژه اي برخوردار مي باشند. لذا تحقيق حاضر بر همين اساس و به منظور بررسي ميزان تجمع فلزات سنگين در رسوبات سطحي خورخوران در طي دو فصل گرم و سرد سال(تابستان و زمستان 1380) انجام گرفت. همچنين از آب منطقه نيز نمونه برداري بعمل آمد، فهرست متغيرهاي مورد سنجش در اين تحقيق عبارتند از : نيكل، سرب، كروم، مس، روي و كادميوم (Ni, Pb, Cr, Zn, Cd). كليه مراحل نمونه برداري و آزمايش نمونه ها با استفاده از روشهاي برگرفته از دو مرجع جهاني استاندارد متد و موپام( مرجع مورد استفاده سازمان منطقه اي حفاظت محيط زيست دريايي خليج فارس- راپمي) انجام گرفت. اندازه گيري فلزات سنگين با استفاده از روش طيف سنجي جذب اتمي صورت گرفت. از نتايج بدست آمده در اين پژوهش و مقايسه آن با استانداردهاي موجود مي توان به نكات مهم ذيل اشاره كرد :
- ميانگين غلظت فلزات سنگين بررسي شده در رسوبات سطحي خورخوران طي دو مرحله نمونه برداري در تابستان و زمستان، براي فلزات سنگين كروم، نيكل، سرب، روي، مس و كادميوم به ترتيب، 55/72، 97/68، 67/36، 09/27، 66/12 و 83/2 ميكروگرم بر گرم نمونه خشك سرب (µg/g) بوده است. در بين فلزات سنگين فوق بيشترين انحراف معيار و واريانس با ترتيب با 081/20 و 276/403 مربوط به نيكل و كمترين انحراف معيار و واريانس به ترتيب با 644/0 و 415/0 مربوط به كادميوم بود. همچنين غلظت اكثر فلزات سنگين مورد بررسي در رسوبات سطحي ايستگاههايي كه در بدو ورود به منطقه مطالعاتي واقع شده بودند و يا در مجاورت آبهاي ساحلي بنادر موجود در منطقه قرار داشتند، عمدتاً بيش از ايستگاههاي ديگر بود. بيشترين ميزان غلظت فلزات سنگين در رسوبات ايستگاه شماره 5(گورزين) اندازه گيري و مشاهده گرديد.
-ميانگين غلظت فلزات سنگين سرب و كادميوم در رسوبات سطحي خورخوران بيش از مقادير توصيه شده توسط استانداردهاي موجود بود و از اين نظر رسوبات سطحي خورخوران در رده آلوده جاي مي گيرد. همچنين غلظت فلزات سنگين كروم و نيكل در رسوبات سطحي خورخوران بيش از ميانگين رسوبات جهاني بود، ولي ميزان غلظت روي و مس كمتر از مقادير استانداردهاي موجود بود.
- نتايج حاصله از تفكيك شيميائي رسوبات سطحي ايستگاههاي مطالعاتي در مقايسه با نتايج تجزيه كامل اين رسوبات، بيانگر آن است كه درصد بالايي از فلزات سنگين مورد بررسي در رسوبات سطحي خورخوران ( بجز فلز كروم) عمدتاً جزو عناصر غير رسوبي بوده كه در نتيجه فعاليت هاي مختلف انساني وارد اكوسيستم آبي منطقه شده اند، و در صد اين عناصر در رسوبات مورد مطالعه به ترتيب زير بود :
Cd(%80/62)>Zn(%72/34)>Ni(%75/17)>Pb(%72/00)>Cu(%69/20)>Cr(31/39)
- ميانگين غلظت فلزات سنگين مورد بررسي در اين پژوهش در رسوبات سطحي اسكله هاي بنادر خمير، لافت و گوران بيش از مقادير اندازه گيري شده اين فلزات در ايستگاههاي اصلي مطالعاتي مجاور آنها بود.
-غلظت فلزات سنگين بررسي شده در نمونه هاي آب ايستگاههاي مطالعاتي در فصل زمستان براي فلزات سنگين كروم، نيكل، سرب، روي، مس و كادميوم به ترتيب 075/0، 835/0، 031/1، 178/0، 098/0 و 226/0 ميلي گرم در ليتر (mg/l) بود، كه فلزات سنگين سرب و كروم به ترتيب از بيشترين و كمترين ميزان غلظت در آب برخوردار بودند. ضمناً غلظت اكثر فلزات سنگين مورد بررسي در نمونه هاي آب ايستگاههايي كه در ابتداي ورود به منطقه مطالعاتي قرار داشتند، بالا بود. همچنين غلظت اكثر فلزات سنگين در نمونه هاي آب ايستگاههايي كه در مجاورت آبهاي ساحلي بنادر منطقه ( از جمله بند خمير) واقع شده بودند بيش از ايستگاههاي ديگر بود، بطور كلي غلظت فلزات سنگين اندازه گيري شده در نمونه هاي آب منطقه مطالعاتي بيش از مقادير ارائه شده توسط اسناد و مدارك علمي موجود بود. بعلاوه وجود جريانهاي جزر و مدي در منطقه، در انتشار و پراكنش آلاينده ها در اين ناحيه بي تاثير نمي باشند.
- صرفنظر از شدت و مقدار ترتيب فراواني سنگين در رسوبات سطحي خورخوران را مي توان به ترتيب زير نشان داد:
كادميوم< مس< روي<سرب< نيكل< كروم
- همچنين ترتيب فراواني فلزات سنگين در نمونه هاي آب ايستگاههاي مطالعاتي خورخوران در فصل زمستان بصورت زير بود:
كروم< مس< روي< كادميوم<نيكل< سرب
- در رسوبات سطحي خورخوران فلزات سنگين روي، نيكل و مس با ضريب تشابه 912/0 در كنار هم جاي گرفته اند، بنابراين از منشاء يكساني برخوردارند. همچنين در نمونه هاي آب ايستگاههاي مطالعاتي فلزات سنگين روي، كروم و سرب با ضريب تشابه 877/0 در كنار يكديگر جاي گرفته بودند، از طرف ديگر بين غلظت سرب موجود در رسوبات سطحي خورخوران و غلظت سرب موجود در نمونه هاي آب منطقه و بالعكس، ضريب همبستگي 541/0 مشاهده گرديد. بنابراين مي توان گفت كه بخشي از بار آلودگي رسوبات سطحي خورخوران، ناشي از آلودگيهاي موجود در آب منطقه است.
- در دو مرحله نمونه برداري از رسوبات سطحي خورخوران در منطقه حفاظت شده حرا، اختلاف چشمگيري در غلظت فلزات سنگين بررسي شده طي دو فصل تابستان و زمستان مشاهده نگرديد، و به جز در مورد كادميوم كه درصد تفاوت غلظت آن طي دو فصل 00/30% بود، در مورد ساير فلزات سنگين درصد تفاوت غلظت آنها طي دو فصل عمدتاً بين 000/10% -7/6 بوده است. همچنين ميانگين غلظت فلزات سنگين بررسي شده در رسوبات سطحي خورخوران طي دو فصل تابستان و زمستان در مقايسه با ايستگاه شاهد از مقادير بيشتري برخوردار بود.
كلمات كليدي: