بررسي تغييرات كيفي آب مخزن سد گيلارلو

نويسنده: امير علي عالي شاملو
استاد راهنما: سيمين ناصري، كاظم ندافي
استاد مشاور: عليرضا مصداقي نيا، امير حسين محوي، قاسمعلي عمراني
تاريخ دفاع: 1381/07/06
مدرك: كارشناسي ارشد مهندسي بهداشت محيط
دانشگاه: دانشگاه علوم پزشكي تهران، دانشكده بهداشت، مهندسي بهداشت محيط
چكيده: سد گيلارلو در حدود 8 كيلومتري شمالغربي شهرستان گرمي واقع و در سال 1374 احداث گرديده است. با اين سد در خارج از مسير رودخانه هاي تغذيه كننده قرار گرفته و صرفاً براي ذخيره سازي آب مازاد آنها جهت تامين آب شرب و بهداشتي شهر مذكور ساخته شده است.
سد گيلارلو از انواع خاكي با ارتفاعي بالغ بر 21 متر و حجم ذخيره آب 5/8 ميليون متر مكعب مي باشد. در حوضه آبريز سيد گيلارلو با مساحت تقريبي 255 كيلومتر مربع دو رودخانه برزند و ديزج جريان دارند كه آب مازاد آنها بوسيله بندهاي انحرافي و كانال بتوني به مخزن سد منتقل مي گردد. جمعيت حوضه آبريز تقريباً 9000 نفر و مساحت زمينهاي زراعي آن در حدود 167 كيلومتر مربع مي باشد. عمده فعاليت هاي حوضه آبريز كشاورزي و دامداري است و مهمترين منابع آلاينده تاثيرگذار بر كيفيت آب و فاضلابهاي كشاورزي و خانگي و اثرات زمين شناختي حوضه آبريز مي باشد. جنس آبرفتها در حوضه آبريز و به ويژه به طرف سد گيلارلو رسي و مارني بوده و داراي املاح نمكي و گچي فراوان است. جهت ارزيابي كيفي حوضه آبريز بر اساس اطلاعات بدست آمده از بررسيهاي مقدماتي، تعداد 19 ايستگاه نمونه برداري در مسير رودخانه ها تعيين و متغيرهاي كيفي لازم با رويكرد به كاربري شرب آب انتخاب شدند. در يك بار نمونه برداري، تعداد 13 نمونه از محل ايستگاهها برداشت و متغيرهاي مورد نظر آناليز گرديدند. در مورد مخزن سد از نواحي سه گانه طولي و عمقي ( لايه هاي سه گانه دمايي آب ) و در 5 نوبت به فاصله 1 تا 2 ماه از هم نمونه ها( توسط دستگاه نمونه بردار عمقي) برداشت و متغيرهاي كيفي نظر مورد اندازه گيري شدند.
بررسي نتايج بدست آمده، افزايش كلي غلظت همه متغيرها را در طول حوضه آبريز نشان مي دهد و بويژه هدايت الكتريكي كه افزايش بيش از دو برابر را دارد. مهم ترين علت اين افزايش در زير حوضه آبريز رودخانه برزند مربوط به فاضلابهاي كشاورزي و انساني بوده و در زير حوضه آبريز رودخانه ديزج مربوط به اثرات جنس زمين مي باشد. بررسيها نشان مي دهد رودخانه برزند بيشترين سهم را دربار مواد مغذي و آلي ورودي به مخزن داشته و رودخانه ديزج بيشترين سهم را دربار مواد معدني دارد. بارنيترات، فسفات، سولفات و كلرايد ورودي به درياچه به ترتيب حدود 56، 47/0، 255 و 127 تن در طول 6 ماه سال 1380 مي باشد.بررسي كيفي مخزن سد نشان دهنده لايه بندي دمايي شديد در درياچه در فصل تابستان مي باشد. كه اولين چرخش كامل درياچه در اواخر مهر ماه رخ داده و در طول زمستان پخش يكنواخت دما در سر تا سر مخزن را موجب شده است. مخزن سد بعلت تجربه چندين سال متوالي خشكسالي و كم عمق بودن، تحت تاثير جريان باد داراي چرخشهاي مداوم بوده و در زمره درياچه هاي پلي ميكتيك مي باشد. اين امر و نيز چرخش كامل درياچه در نتيجه بهم خوردن سيستم لايه بندي آب، موجب بالا آمدن مواد مغذي بويژه فسفات از كف مخزن شده و به همراه مواد مغذي ورودي از حوضچه آبريز در طول فصل بهار، شرايط را براي رشد و نمو جلبك ها فراهم كرده و پديده توتريفيكاسيون را تسريع نموده است. وقوع اين پديده در مخزن سد گيلارلو در ماههاي شهريور و مهر تحقيق گرديده است. بدين ترتيب كه در مرداد ماه درياچه در وضعيت مزواوتروفيك قرار داشته و در مهر ماه كيفيت آب شديداً اوتروفيك شده و در طول ماههاي بعدي اين وضعيت تثبيت گرديده است. اين دو امر يعني اختلاط مداوم و پيوسته درياچه و وقوع پديده يوترفيكاسيون، موجب افت شديد كيفيت آب درياچه شده كه اثرات آن بصورت طعم و بوي محسوس در آب شرب شهر ظاهر گرديده است. پيشنهادات عملي و مقطعي جهت رفع مشكل عبارتند از : 1- خريد سهم آب كشاورزان از رودخانه برزند و انتقال آن به درياچه سد در طول سال كه موجب ترقيق غلظت مواد مغذي در درياچه مي گردد و با افزايش عمق آب درياچه و آنرا از تاثيرات شديد باد محافظت
مي نمايد. 2- برداشت رسوبات كف مخزن دفع يا تصفيه آنها جهت كاهش غلظت فسفات، پيشنهادات در دراز مدت عبارتند از : 1- بهبود روشهاي آبياري زمينهاي كشاورزي جهت كاهش توليد فاضلاب 2- ايجاد تاسيساتي قبل از درياچه جهت كنترل مواد مغذي ورودي به آن.
كلمات كليدي: